زینب موحدی نیا:
گفتوگو با دکتر حسین موحدینیا دکترای علوم اجتماعی و استاد دانشگاه
وقتی جامعه، خودش خبر اول میشود. بعضی خبرها تیتر نمیشوند زندگی میشوند.
نه با فونت درشت نه با عکس آرشیوی بلکه با چشمهای خسته یک کارگر با سکوت طولانی یک جوان تحصیلکرده بیکار با دعواهای کوتاه اما عمیق یک خانواده و با نگرانیهای بیصدا اما مداوم مادران.
امروز معضلات اجتماعی دیگر در حاشیه جامعه نیستند آنها به متن زندگی آمدهاند. فقر، فقط مسئله اقتصاددانها نیست فقر، نشسته سر سفرهها. بیکاری فقط عدد در جدول نیست؛ بیکاری بلاتکلیفی آینده است. اعتیاد، فقط لغزش فردی نیست؛ اعتیاد، شکست گفتوگوهای اجتماعی است. طلاق، فقط پایان یک رابطه نیست؛ نشانه فشار انباشتهای است که راه خروج پیدا نکرده است.
جامعه ایران در سالهای اخیر بیش از آنکه با «بحرانهای ناگهانی» روبهرو باشد با فرسایش تدریجی دستوپنجه نرم میکند فرسایشی که آرام است، اما عمیق؛ بیصداست، اما گسترده. این فرسایش امید را آرامآرام میکاهد، اعتماد را قطره قطره تحلیل میبرد و مشارکت اجتماعی را به حاشیه میراند.
در چنین شرایطی نقش رسانه فقط «خبررسانی» نیست؛ مسئلهفهمی است. رسانه باید مکث کند، بپرسد، تحلیل کند و از سطح رویداد عبور کند و به ریشه برسد. پایگاه خبری آوای جریده با همین رویکرد در ادامه پرونده اجتماعی خود، به سراغ یکی از چهرههای دانشگاهی رفته است که سالهاست جامعه را نه فقط مطالعه بلکه زیست کرده است.
گفتوگوی پیشرو با دکتر حسین موحدینیا صرفاً یک مصاحبه نیست تلاشی است برای شنیدن صدای جامعه از زبان علم برای فهم ریشهها نه فقط شمردن زخمها گفتوگویی طولانی، صریح و پر پیمون درباره آنچه هست، آنچه نباید باشد و آنچه هنوز میتواند تغییر کند.
ما با انباشت بحران مواجهایم، نه یک آسیب منفرد
آقای دکتر، اگر بخواهیم تصویری کلی از وضعیت اجتماعی امروز ترسیم کنیم، جامعه ایران در چه وضعیتی قرار دارد؟
دکتر حسین موحدینیا:
تصویری که از جامعه ایران داریم یک تصویر دو گانه است، از یک سو ما با انبوهی از چالش های اقتصادی ؛ معیشتی ، اجتماعی مواجه هستیم که منجر به نارضایتی عمیق با فراوانی بالا و شکاف های اجتماعی گسترده مواجه هستیم و از سوی دیگر در لایه های زیرین این چالش تغییرات فرهنگی و نسلی بسیار عمیقی در حال رخ دادن است که تصویری از جامعه با خواسته های فراتر از وضعیت موجود ارائه می کند.
به نظر شما ریشه اصلی این معضلات کجاست؟
موحدینیا:
عوامل متعددی در شکل گیری این مشکلات نقش دارند یکی از مهمترین عوامل احساس نابرابری و بی عدالتی است. مهمترین نابرابری هم نابرابری اجتماعی است. نابرابری در دسترسی به امکانات آموزشی ، بهداشتی، تفریحی و بسیاری از موارد دیگه، این احساس نابرابری منجر به احساس نامیدی، عدم اعتماد اجتماعی و در نهایت عدم مشارکت اجتماعی خواهد شد. نتیجه این موارد کاهش سرمایه اجتماعی در جامعه است که این عامل خود دلیل بسیاری از آسیب ها و معضلات اجتماعی مثل ، خشونت، طلاق، اعتیاد و …می شود.
جامعه خسته است؛ این خستگی خطرناکتر از اعتراض است
برخی از مفهوم «خستگی اجتماعی» استفاده میکنند. آیا این تعبیر دقیق است؟
موحدینیا:
بله، ما با نوعی فرسودگی اجتماعی روبهرو هستیم. مردم احساس میکنند تلاش میکنند، اما نتیجهای نمیبینند.
اعتراض، حتی نارضایتی، نشانه حیات اجتماعی است؛ اما خستگی و بیتفاوتی، زنگ خطر است. جامعه خسته، آرام است؛ اما این آرامش، سالم نیست.
سیاستگذاری اجتماعی ما بیشتر واکنشی است تا پیشگیرانه
نقش نهادهای رسمی در این وضعیت را چگونه ارزیابی میکنید؟
موحدینیا:
بسیاری از سیاستهای اجتماعی ما، واکنشی و کوتاهمدتاند. ما معمولاً بعد از بروز آسیب، وارد عمل میشویم، نه قبل از آن.
در حالی که پیشگیری اجتماعی، نیازمند اعتماد به علم، دادههای واقعی و مشارکت مردم است. بدون مشارکت اجتماعی، هیچ برنامهای موفق نمیشود.
شرایط اجتماعی بستر شکل گیری کنش های فردی، خانوادگی و اجتماعی هستند
وضعیت خانواده را چگونه میبینید؟
موحدینیا:
در چنین شرایطی خانواده به خط مقدم رویارویی با بحران ها تبدیل شده است و از این نظر دچار دگرگونی های اساس شده اند، تصویر خانواده ترکیبی از تاب آوری خاموش،تنش های پنهان و تغییر در کارکردهای سنتی است. خانواده امروز به عرصه برخورد درخواست های فردی نسل جدید با ارزش های سنتی و الزامات بقا تبدیل شده است. در این شرایط بسیار از تعاریف درون خانواده و کارکردهای خانواده تغییر کرده اند و در بعضی موارد هویت و نقش افراد در خانواده تغییر می کند، که مهترین آن تغییر هویت و نقش مادری است.که بنیان خانواده بر آن بنا شده است. و در مرحله بعد احساس تعلق کمتر توسط فرزندان است.
جوان امروز، مسئله نیست؛ آینه جامعه است
چرا شکاف میان جوانان و ساختارهای رسمی بیشتر شده است؟
موحدینیا:
جوان امروز آگاه است، مقایسه میکند و سؤال میپرسد. وقتی پاسخ شفاف نگیرد، فاصله میگیرد.
اگر جوان احساس کند در تصمیمسازی جایی ندارد، یا کنار میکشد یا مسیرهای غیررسمی را انتخاب میکند. این، تقصیر جوان نیست؛ نشانه ضعف گفتوگوست.
رسانه اگر فقط بازگو کند، اعتماد نمیسازد
نقش رسانهها، بهویژه رسانههای محلی را چگونه میبینید؟
موحدینیا:
رسانه محلی میتواند ستون اعتماد اجتماعی باشد. رسانهای مثل آوای جریده اگر مسئلهمحور، مردممحور و شفاف عمل کند، میتواند فاصله میان مردم و مسئولان را کم کند.
رسانه نباید فقط بلندگوی خبر باشد؛ باید مفسر درد جامعه باشد.
راهحل وجود دارد، اما شعاری نیست
8با این همه چالش، آیا هنوز میتوان به اصلاح اجتماعی امیدوار بود؟
موحدینیا:
بله حتما به اصلاح اجتماعی اعتقاد داریم. امید به آینده موتور محرک و انگیزه بخش اصلاح ساختارهای اجتماعی است. این امید و حرکت بر اساس اصول و سیاست اساسی کشور به همراه استفاده از ظرفیت نخبگانی در برنامه ریزی و سیاست گزاری حتما آینده روشن و پر فروغ برای ایران عزیز را به همراه خواهد داشت.
اصلاح اجتماعی از اصلاح روابط اجتماعی در جامعه شکل می گیرد، حلقه مفقوده جامعه ما گفتگو است، گفتگو مسؤلین با مردم، گفتگو با نسل جدید ، شنیدن دغدغه ها و خواسته های جوانان و تلاش برای همراهی و همدلی با این نسل جدید و مشارکت آن ها در تصمیم سازی ها و تصمیم گیری ها ، شفافیت در عملکرد نهادها منجر اعتماد اجتماعی و افزایش مشارکت مردم در برنامه های کشور می شود. و این مشارکت و احساس تعلق به کشور از ارکان اساسی پایداری یک جامعه است.
جامعه را بشنوید، پیش از آنکه فریاد بزند
سخن پایانی شما با مردم و مسئولان چیست؟
موحدینیا:
مردم و مسولان بایستی بدانند که این کشور متعلق به همه ی آن ها است و این کشور با سختی های فراوان و تقدیم جان های عزیزی به این قوام و قوت رسیده است، پس هم مسولان بایستی قدر این مردم را بدانند و برابری رفع مشکلات آن ها تلاش مضاعف کنند و با شفافیت در برنامه ها و کارها روز به روز به انسجام و اعتماد اجتماعی بیفزایند. مردم هم که رکن اساسی این جامعه هستند بایستی با احساس تعلق به کشورشان و با صبوری و تلاش کمک کنند تا همگان از این مشکلات عبور کنند و آینده درخشان را رقم بزنند.
آوای جامعه، فراتر از خبر
این گفتوگو تلاشی است برای عبور از تیتر و رسیدن به ریشه، برای دیدن جامعه، آنگونه که هست، نه آنگونه که دوست داریم باشد.
آوای جریده بر این باور است که معضلات اجتماعی با سکوت حل نمیشوند؛ با گفتوگو، فهم و مسئولیتپذیری جمعی ترمیم میشوند.
